ΙράνΙσραήλ
Theodor Petrov
Ανεξάρτητος Αρθρογράφος / Analyst and Columnist

Η εξέγερση των επαρχιών της Ορθοδοξίας – Πώς Βούλγαροι, Άραβες και Ρώσοι αναδιαμόρφωσαν τον ορθόδοξο κόσμο από τον 19ο αιώνα έως σήμερα

Η εξέγερση των επαρχιών της Ορθοδοξίας – Πώς Βούλγαροι, Άραβες και Ρώσοι αναδιαμόρφωσαν τον ορθόδοξο κόσμο από τον 19ο αιώνα έως σήμερα
ΔΕΙΤΕ ΠΡΩΤΟΙ ΟΛΑ ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ TRIBUNE ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Διαβάστε σχετικά για Αυτοκρατορική Ορθόδοξη Παλαιστινιακή Ένωση, Βαλκάνια, Βλάντιμιρ Πούτιν, Βουλγαρία, Λίβανος, Μέση Ανατολή, Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, Ορθόδοξη Εκκλησία, Πατριαρχείο Αντιοχείας, Πατριαρχείο Βουλγαρίας, Πατριαρχείο Μόσχας, Ρωσία, Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία - Πατριαρχείο Μόσχας - Πατριαρχείο Ρωσίας, Συρία, Χριστιανισμός, Χριστιανοί,

Λεζάντα: Ξεναγοί, δραγουμάνοι και Ελληνορθόδοξοι ιερείς, Ιορδάνης ποταμός, 1921-23.

Για περισσότερο από τέσσερις αιώνες η Ορθοδοξία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία λειτουργούσε μέσα σε ένα ενιαίο εκκλησιαστικό πλαίσιο. Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι, Ρουμάνοι και Αραβόφωνοι-Άραβες ανήκαν τυπικά στην ίδια θρησκευτική κοινότητα, το λεγόμενο Ρουμ Μιλλέτ, ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποτελούσε το κέντρο αναφοράς της.

Η κοινή πίστη υπερίσχυε των τοπικών ή εθνικών διαφορών και η ελληνική γλώσσα λειτουργούσε ως γλώσσα διοίκησης, θεολογίας και εκκλησιαστικής παιδείας.

Καθώς όμως ο 19ος αιώνας προχωρούσε, το σύστημα αυτό άρχισε να δοκιμάζεται.

Η εξάπλωση των εθνικών ιδεών, η ανάπτυξη της εκπαίδευσης και η ανάδυση νέων μορφωμένων κοινωνικών στρωμάτων δημιούργησαν ένα νέο ερώτημα: μπορούσε η Εκκλησία να συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους όρους σε έναν κόσμο που άλλαζε τόσο ραγδαία;

Η πρώτη μεγάλη απάντηση δόθηκε στα Βαλκάνια.

Η Βουλγαρική Εξαρχία και το πρώτο ρήγμα

Η βουλγαρική εθνική αναγέννηση του 19ου αιώνα συνέδεσε από πολύ νωρίς την πολιτιστική αυτοσυνειδησία με την εκκλησιαστική χειραφέτηση.

Οι Βούλγαροι διανοούμενοι θεωρούσαν ότι χωρίς δική τους εκκλησιαστική ηγεσία δεν θα μπορούσε να υπάρξει πραγματική εθνική αναγέννηση.

Οι συγκρούσεις με το Οικουμενικό Πατριαρχείο οδήγησαν τελικά στην ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870.

Επρόκειτο για μια βαθιά τομή στην ιστορία της Ορθοδοξίας, καθώς για πρώτη φορά συγκροτήθηκε μια νέα εκκλησιαστική δομή θεμελιωμένη πρωτίστως στην εθνική ταυτότητα.

Πίσω από το βουλγαρικό εκκλησιαστικό ζήτημα δεν βρίσκονταν μόνο εσωτερικές εθνικές διεκδικήσεις αλλά και οι ευρύτεροι ανταγωνισμοί των Μεγάλων Δυνάμεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Κατά τον 19ο αιώνα, η Ρωσική Αυτοκρατορία επιδίωκε να ενισχύσει την επιρροή της στα Βαλκάνια, προβάλλοντας τον εαυτό της ως προστάτιδα των ορθοδόξων λαών και κληρονόμο της βυζαντινής παράδοσης.

Στο πλαίσιο αυτό, η ενίσχυση των σλαβικών πληθυσμών αποτελούσε όχι μόνο θρησκευτικό αλλά και γεωπολιτικό στόχο.

Η υποστήριξη που παρείχαν ρωσικοί εκκλησιαστικοί, διπλωματικοί και πνευματικοί κύκλοι προς το βουλγαρικό κίνημα δεν υπήρξε πάντοτε άμεση ούτε ενιαία, όμως συνέβαλε στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος ευνοϊκού για την εκκλησιαστική χειραφέτηση των Βουλγάρων.

Για πολλούς Έλληνες της εποχής, η Βουλγαρική Εξαρχία θεωρήθηκε μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής της Αγίας Πετρούπολης που αποσκοπούσε στον περιορισμό της επιρροής του Οικουμενικού Πατριαρχείου και, κατ’ επέκταση, της ελληνικής παρουσίας στον ορθόδοξο κόσμο.

Αν και η ερμηνεία αυτή παραμένει αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το βουλγαρικό ζήτημα υπήρξε μία από τις πρώτες περιπτώσεις όπου η εκκλησιαστική οργάνωση διασταυρώθηκε άμεσα με τη γεωπολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η εμπειρία αυτή θα επηρεάσει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο το Φανάρι και οι ελληνικοί εκκλησιαστικοί κύκλοι αντιμετώπισαν αργότερα τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή.

Όταν, λίγες δεκαετίες αργότερα, οι αραβόφωνοι Ορθόδοξοι της Συρίας άρχισαν να διεκδικούν μεγαλύτερο ρόλο στη διοίκηση του Πατριαρχείου Αντιοχείας, πολλοί στην Κωνσταντινούπολη φοβήθηκαν ότι επρόκειτο για ένα «δεύτερο βουλγαρικό ζήτημα», το οποίο θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέα αποδυνάμωση της παραδοσιακής εκκλησιαστικής τάξης της Ορθοδοξίας.

Η αντίδραση της Κωνσταντινούπολης ήταν άμεση. Η Σύνοδος του 1872 καταδίκασε τον εθνοφυλετισμό ως αντικανονική αρχή, υποστηρίζοντας ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να οργανώνεται βάσει φυλής ή έθνους.

Ωστόσο, η ιστορική διαδικασία είχε πλέον ξεκινήσει και δεν μπορούσε να ανακοπεί.

Ενώ λοιπόν η Βουλγαρία γινόταν το πρώτο μεγάλο πεδίο σύγκρουσης μεταξύ οικουμενικότητας και εθνικισμού, στην άλλη άκρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διαμορφωνόταν μια διαφορετική αλλά εξίσου σημαντική πρόκληση: η περίπτωση της Αντιόχειας.

Η αραβική αφύπνιση στην Αντιόχεια

Η αραβοποίηση του Πατριαρχείου Αντιοχείας δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο εκκλησιαστικό γεγονός.

Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας που ξεκίνησε με τη Βουλγαρική Εξαρχία, συνδέθηκε με τη ρωσική παρουσία στη Μέση Ανατολή και εξακολουθεί να επηρεάζει τις ισορροπίες της Ορθοδοξίας μέχρι σήμερα.

Το Πατριαρχείο Αντιοχείας διέθετε σχεδόν αποκλειστικά αραβόφωνο ποίμνιο, όμως η ανώτερη ιεραρχία του είχε επί αιώνες έντονα ελληνικό χαρακτήρα.

Η πραγματικότητα αυτή δεν προκαλούσε ιδιαίτερες αντιδράσεις όσο η θρησκευτική ταυτότητα παρέμενε το κύριο στοιχείο συνοχής των Ορθοδόξων.

Όμως κατά τον 19ο αιώνα οι κοινωνίες της Συρίας και του Λιβάνου μεταβάλλονταν.

Μέσα από το κίνημα της Nahda, της αραβικής πολιτιστικής αναγέννησης, αναδύθηκε μια νέα μορφωμένη ελίτ που διεκδικούσε μεγαλύτερο ρόλο όχι μόνο στη δημόσια ζωή αλλά και στη διοίκηση της Εκκλησίας.

Σε αντίθεση με τους Βουλγάρους, οι Αραβόφωνοι-Άραβες Ορθόδοξοι δεν επιδίωξαν να δημιουργήσουν μια νέα Εκκλησία.

Δεν αμφισβήτησαν την ιστορική συνέχεια του Πατριαρχείου ούτε επιδίωξαν απόσχιση.

Ζητούσαν κάτι διαφορετικό: να διοικείται η Εκκλησία τους από ανθρώπους που να ανήκουν στο ίδιο το ποίμνιό της.

Αυτό ακριβώς το στοιχείο θα αποδεικνυόταν καθοριστικό για την εξέλιξη της υπόθεσης.

Η Nahda: η αραβική αναγέννηση που άλλαξε την Αντιόχεια

Πριν ακόμη το αίτημα για αραβική ηγεσία φθάσει στους διαδρόμους του Πατριαρχείου Αντιοχείας, είχε προηγηθεί μια βαθιά πολιτιστική και πνευματική μεταμόρφωση του αραβικού κόσμου.

Πρόκειται για τη λεγόμενη Nahda («Αναγέννηση» ή «Αφύπνιση»), ένα κίνημα που αναπτύχθηκε κυρίως στη Συρία, στον Λίβανο και στην Αίγυπτο κατά τον 19ο αιώνα.

Η Nahda συνδέθηκε με την αναβίωση της αραβικής γλώσσας, την ίδρυση σχολείων, την ανάπτυξη του Τύπου και τη διάδοση νέων ιδεών γύρω από την παιδεία, την κοινωνία και την πολιτική.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι πολλοί από τους πρωταγωνιστές της δεν ήταν μουσουλμάνοι αλλά Αραβόφωνοι ή Άραβες χριστιανοί και ιδιαίτερα Ορθόδοξοι.

Προσωπικότητες όπως ο Μπούτρους αλ-Μπουστάνι και ο Νασίφ αλ-Γιαζίτζι εργάστηκαν για την αναβίωση της αραβικής γλωσσικής και πολιτιστικής παράδοσης και συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νέας μορφωμένης αραβικής ελίτ.

Μέσα σε αυτό το κλίμα αναπτύχθηκε σταδιακά και μια νέα εκκλησιαστική συνείδηση.

Όλο και περισσότεροι Αραβόφωνοι-Άραβες Ορθόδοξοι άρχισαν να θεωρούν ότι η Εκκλησία της Αντιόχειας όφειλε να εκφράζει όχι μόνο τη βυζαντινή (Ανατολικορωμαϊκή) της κληρονομιά αλλά και τη ζωντανή πραγματικότητα του αραβόφωνου ποιμνίου της.

Έτσι, η αραβοποίηση του Πατριαρχείου δεν υπήρξε ένα απομονωμένο εκκλησιαστικό γεγονός αλλά η φυσική συνέχεια μιας ευρύτερης πολιτιστικής και κοινωνικής αναγέννησης.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο η Nahda παύει να εμφανίζεται ως απλή πολιτιστική αναφορά και αναδεικνύεται ως το ιστορικό υπόβαθρο που γέννησε την αραβοποίηση της Αντιόχειας.

Ακριβώς τη στιγμή που η Nahda βρισκόταν στο απόγειό της, η Ρωσική Αυτοκρατορία άρχισε να στρέφει όλο και περισσότερο την προσοχή της προς τις χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής.

Και σε αυτή την ιστορική συγκυρία εμφανίζεται μια προσωπικότητα που θα συνδέσει τη ρωσική πολιτική με τον μετασχηματισμό της Αντιόχειας: ο αρχιμανδρίτης Πορφύριος Ουσπένσκυ.

Ο Πορφύριος Ουσπένσκυ και η ρωσική στροφή προς την Ανατολή

Όταν το βουλγαρικό ζήτημα βρισκόταν στο αποκορύφωμά του, η Ρωσική Αυτοκρατορία είχε ήδη αρχίσει να στρέφει το ενδιαφέρον της προς τους Αγίους Τόπους και τις χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής.

Η στροφή αυτή δεν προέκυψε ξαφνικά.

Από τα τέλη ήδη του 18ου αιώνα η Αγία Πετρούπολη επιδίωκε να εμφανίζεται ως προστάτιδα δύναμη των ορθοδόξων πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η πολιτική αυτή ενισχύθηκε ιδιαίτερα μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (1774).

Αν και οι ερμηνείες της συνθήκης παραμένουν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, η ρωσική διπλωματία αξιοποίησε το κείμενο ως νομιμοποιητική βάση για την αυξανόμενη ανάμιξή της στις ορθόδοξες υποθέσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα η Μέση Ανατολή απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία για τη ρωσική πολιτική.

Οι Άγιοι Τόποι, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, η Αντιόχεια και οι χριστιανικές κοινότητες της Συρίας μετατράπηκαν σταδιακά σε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ Ρωσίας, Γαλλίας και Βρετανίας.

Η Γαλλία στήριζε κυρίως τις καθολικές κοινότητες. Η Βρετανία ενίσχυε προτεσταντικές αποστολές και εκπαιδευτικά ιδρύματα. Η Ρωσία, αντίθετα, επέλεξε να στηριχθεί στις ορθόδοξες κοινότητες της περιοχής.

Οι μεταβολές αυτές δεν πέρασαν απαρατήρητες από τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα η Αγία Πετρούπολη αναζητούσε τρόπους να ενισχύσει την παρουσία της στους Αγίους Τόπους και στα Πατριαρχεία της Ανατολής.

Κεντρική μορφή αυτής της πολιτικής υπήρξε ο αρχιμανδρίτης Πορφύριος Ουσπένσκυ.

Ως επικεφαλής της Ρωσικής Εκκλησιαστικής Αποστολής στα Ιεροσόλυμα από το 1847, όργωσε κυριολεκτικά τη Συρία και την Παλαιστίνη, μελέτησε την κατάσταση των τοπικών Εκκλησιών και συνέταξε πολυσέλιδες αναφορές προς τη ρωσική κυβέρνηση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παρατηρήσεις του για τις αραβικές κοινότητες της Συρίας.

Σε αντίθεση με αρκετούς σύγχρονούς του Έλληνες εκκλησιαστικούς παράγοντες, ο Ουσπένσκυ δεν θεωρούσε ότι η διατήρηση αποκλειστικά ελληνόφωνης ηγεσίας αποτελούσε αναγκαία προϋπόθεση για την ενότητα της Εκκλησίας.

Αντιλαμβανόταν ότι η κοινωνική πραγματικότητα της Συρίας μεταβαλλόταν.

Παρατήρησε ότι οι αραβόφωνοι χριστιανοί αποκτούσαν σταδιακά:

◾ανώτερη μόρφωση,

◾οικονομική ισχύ,

◾πολιτική επιρροή,

◾αυξημένη εθνική συνείδηση.

Οι διαπιστώσεις αυτές συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας διαφορετικής ρωσικής προσέγγισης.

Αντί να στηριχθεί αποκλειστικά στην υπάρχουσα ελληνόφωνη εκκλησιαστική ελίτ, η Ρωσία άρχισε να καλλιεργεί δεσμούς και με τους τοπικούς αραβόφωνους-αραβικούς κύκλους.

Η επιλογή αυτή θα αποδεικνυόταν καθοριστική για τις επόμενες δεκαετίες.

Με πολλούς τρόπους, ο Πορφύριος Ουσπένσκυ ήταν ο άνθρωπος που προετοίμασε ιδεολογικά το έδαφος για τη μακροχρόνια ρωσική παρουσία στη Μέση Ανατολή.

Η Παλαιστινιακή Εταιρεία και η διαμόρφωση μιας νέας ελίτ

Οι ιδέες του Ουσπένσκυ μετατράπηκαν σε πράξη με την ίδρυση της Αυτοκρατορικής Ορθόδοξης Παλαιστινιακής Εταιρείας το 1882.

Η Εταιρεία ανέπτυξε ένα εντυπωσιακό εκπαιδευτικό και φιλανθρωπικό δίκτυο στη Συρία και την Παλαιστίνη.

Δημιούργησε σχολεία, βιβλιοθήκες, νοσοκομεία και ξενώνες, ενώ παρείχε υποτροφίες σε χιλιάδες Άραβες Ορθοδόξους.

Η Ρωσία δεν δημιούργησε την αραβική αναγέννηση. Ωστόσο, βοήθησε αποφασιστικά στη διαμόρφωση μιας μορφωμένης αραβικής εκκλησιαστικής και κοινωνικής ελίτ.

Όταν η κρίση κορυφώθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, οι αραβόφωνες-αραβικές κοινότητες διέθεταν πλέον τα «ρωσόφιλα» στελέχη που μπορούσαν να αναλάβουν ηγετικό ρόλο στην Εκκλησία.

Η μεγάλη καμπή του 1899

Το 1899 εκλέχθηκε Πατριάρχης Αντιοχείας ο Μελέτιος Δουμανί, ο πρώτος Άραβας πατριάρχης μετά από πολλούς αιώνες.

Η εκλογή του δεν αποτέλεσε απλώς αλλαγή προσώπου. Συμβόλιζε τη μετάβαση της Αντιόχειας σε μια νέα εποχή.

Η ηγεσία έγινε αραβική, αλλά η βυζαντινή λειτουργική παράδοση, η πατερική θεολογία και η κανονική συνέχεια της Εκκλησίας παρέμειναν ανέπαφες.

Αυτή ακριβώς είναι η θεμελιώδης διαφορά της Αντιόχειας από τη Βουλγαρική Εξαρχία.

Οι Βούλγαροι δημιούργησαν μια νέα εκκλησιαστική δομή.

Οι Αραβόφωνοι-Άραβες μετασχημάτισαν το ιστορικό τους Πατριαρχείο χωρίς να το εγκαταλείψουν.

Από τον Ουσπένσκυ στον Πούτιν

Η ιστορία αυτή δεν ολοκληρώθηκε με τον Μελέτιο Δουμανί.

Οι δεσμοί που δημιουργήθηκαν μεταξύ Ρωσίας και Αντιόχειας κατά τον 19ο αιώνα επιβίωσαν της πτώσης της τσαρικής αυτοκρατορίας, της σοβιετικής περιόδου και των ανατροπών του 20ού αιώνα.

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η Μόσχα επιδίωξε να επανασυνδεθεί με την ιστορική και εκκλησιαστική της κληρονομιά.

Η άνοδος του Βλαντίμιρ Πούτιν το 2000 σηματοδότησε μια νέα φάση, κατά την οποία η Ρωσία επανήλθε δυναμικά στη Μέση Ανατολή τόσο πολιτικά όσο και εκκλησιαστικά.

Οι σχέσεις με το Πατριαρχείο Αντιοχείας ενισχύθηκαν.

Η μνήμη της παλαιάς συνεργασίας, οι σπουδές Αραβόφωνων-Αράβων κληρικών στη Ρωσία και οι κοινές εκκλησιολογικές ανησυχίες δημιούργησαν ένα ισχυρό υπόβαθρο συνεργασίας.

Η συριακή κρίση μετά το 2011 προσέδωσε στη σχέση αυτή μια νέα, γεωπολιτική σημασία.

Για πολλούς στην Αντιόχεια, η ρωσική παρουσία συνδέθηκε με τη διατήρηση των χριστιανικών κοινοτήτων της περιοχής ενώ η ουκρανική εκκλησιαστική κρίση μετά το 2018 ανέδειξε ακόμη περισσότερο τις συγκλίσεις Μόσχας και Αντιόχειας σε ζητήματα συνοδικότητας, πρωτείου και εκκλησιαστικής διακυβέρνησης.

Από τον Ουσπένσκυ έως τον Πούτιν: μια ιστορία δύο αιώνων

Αν υπάρχει ένα νήμα που συνδέει τη Βουλγαρική Εξαρχία, την αραβική Nahda, τον Πορφύριο Ουσπένσκυ, την Παλαιστινιακή Εταιρεία, τον Μελέτιο Δουμανί, τη συριακή κρίση και τις σημερινές σχέσεις Μόσχας και Αντιόχειας, αυτό είναι η διαρκής αναζήτηση ισορροπίας ανάμεσα στην οικουμενικότητα της Ορθοδοξίας και στις εθνικές, πολιτιστικές και γεωπολιτικές πραγματικότητες κάθε εποχής.

Η Βουλγαρική Εξαρχία και η Αντιόχεια ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους, αλλά εξέφρασαν το ίδιο ιστορικό φαινόμενο: τη μετάβαση της Ορθοδοξίας από τον κόσμο των αυτοκρατοριών στον κόσμο των εθνών και των γεωπολιτικών συμφερόντων.

Και μέσα σε αυτή τη μακρά πορεία, η Αντιόχεια μετατράπηκε από ένα περιφερειακό Πατριαρχείο της οθωμανικής Ανατολής σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες των σύγχρονων διορθοδόξων εξελίξεων.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η ιστορία της παραμένει τόσο επίκαιρη σήμερα, όταν η ενότητα των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών δοκιμάζεται κάτω από την ασφυκτική πίεση που ασκεί η εμπλοκή του Πατριαρχείου Μόσχας στους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς της κοσμικής εξουσίας.

Ένα χρονικό

1762 – Έκδοση της Σλαβοβουλγαρικής Ιστορίας του Παϊσίου Χιλανδαρινού

1847 – Ίδρυση της Ρωσικής Εκκλησιαστικής Αποστολής στα Ιεροσόλυμα

1870 – Ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας

1872 – Καταδίκη του εθνοφυλετισμού από τη Σύνοδο Κωνσταντινουπόλεως

1882 – Ίδρυση της Αυτοκρατορικής Ορθόδοξης Παλαιστινιακής Εταιρείας

1899 – Εκλογή του Μελετίου Δουμανί στον θρόνο της Αντιοχείας

1991 – Κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης

2000 – Ανάληψη της προεδρίας από τον Βλαντίμιρ Πούτιν

2011 – Έναρξη του συριακού πολέμου

2020 – Συνάντηση του Αμμάν

  • Ο «λογαριασμός»
    Εκπαιδευτικός, E.E. Α.Δ.Ε.Δ.Υ. Αντιπρόεδρος
    Το ΠΑΣΟΚ κυριάρχησε για τρείς δεκαετίες. Από το 1981, όταν κέρδισε τις εκλογές με το εντυπωσιακό 48,07% μέχρι και το 2009, ποτέ δεν έπεσε κάτω από το 38%. Με εξαίρεση, μάλιστα, τις πρώτες και τις τρίτες εκλογές του ’89-’90, -οι...
  • The African Exarchate: Ecclesiastical Mission or Geopolitical Strategy?
    Ανεξάρτητος Αρθρογράφος / Analyst and Columnist
    (…) Afrique dis-moi Afrique Est-ce donc toi ce dos qui se courbe Et se couche sous le poids de l’humilité Ce dos tremblant à zébrures rouges Qui dit oui au fouet sur les routes de midi (…) David Diop, «Afrique mon Afrique» The Expansion of the Moscow Patriarchate...
  • Το [ρωσικό] Αφρικανικό Εξαρχάτο: Εκκλησιαστική Ιεραποστολή ή Γεωπολιτική Στρατηγική;
    Ανεξάρτητος Αρθρογράφος / Analyst and Columnist
    (…) Afrique dis-moi Afrique Est-ce donc toi ce dos qui se courbe Et se couche sous le poids de l’humilité Ce dos tremblant à zébrures rouges Qui dit oui au fouet sur les routes de midi (…) David Diop, «Afrique mon Afrique» Η επέκταση του Πατριαρχείου Μόσχας στην...