ΔΕΙΤΕ ΠΡΩΤΟΙ ΟΛΑ ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ TRIBUNE ΣΤΟ GOOGLE NEWS 
Σοβαρό πλήγμα στην προσπάθεια της Ελλάδας να αντιστρέψει το brain drain και να προσελκύσει πίσω στη χώρα επιστήμονες και ερευνητές που έφυγαν στο εξωτερικό καταγράφει το Politico, με αφορμή την ακύρωση του πολυδιαφημισμένου προγράμματος «Trust your Stars», ύψους 80 εκατ. ευρώ.
Το πρόγραμμα είχε παρουσιαστεί ως ένα από τα βασικά εργαλεία για την ενίσχυση της έρευνας και την επιστροφή νέων επιστημόνων στην Ελλάδα. Ωστόσο, η καθυστέρηση στην αξιολόγηση, οι ενστάσεις, η αμφισβήτηση της διαδικασίας και τελικά η απόσυρση της χρηματοδότησης δημιούργησαν μια υπόθεση που, σύμφωνα με το Politico, εξελίχθηκε σε νέα κρίση αξιοπιστίας για την ελληνική πολιτεία.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τα 80 εκατ. ευρώ. Αφορά κυρίως εκατοντάδες ερευνητές που συμμετείχαν στη διαδικασία, επένδυσαν χρόνο και σχεδιασμό και σε ορισμένες περιπτώσεις προχώρησαν σε επαγγελματικές αποφάσεις έχοντας ως δεδομένο ότι το πρόγραμμα θα υλοποιηθεί.
Η Ελλάδα έχασε περίπου 500.000 ανθρώπους κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε το 2008. Η μεγάλη ύφεση, η συρρίκνωση της οικονομίας και η ανεργία, που έφτασε στο 28%, οδήγησαν μεγάλο αριθμό Ελλήνων στο εξωτερικό. Ιδιαίτερα σημαντικό ήταν το γεγονός ότι ανάμεσα σε αυτούς υπήρξαν χιλιάδες νέοι με υψηλή μόρφωση, επιστημονική κατάρτιση και εξειδικευμένες δεξιότητες.
Τα τελευταία χρόνια η κυβέρνηση επιχείρησε να παρουσιάσει μια αλλαγή πορείας, με πολιτικές «Brain Regain» και φορολογικά κίνητρα για όσους επιστρέφουν. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται φορολογική απαλλαγή 50% του εισοδήματος για επτά χρόνια, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Η εικόνα στους συνολικούς αριθμούς έχει πράγματι βελτιωθεί. Από το 2021 καταγράφεται αύξηση των επιστροφών και το 2023 ήταν η πρώτη χρονιά από την έναρξη της κρίσης κατά την οποία οι επιστροφές ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις. Την περίοδο 2023-2024, περίπου 98.000 Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα, ενώ περίπου 69.000 έφυγαν.
Στον χώρο όμως της έρευνας, η πραγματικότητα παραμένει πολύ πιο δύσκολη.
Το «Trust your Stars» είχε συνολικό προϋπολογισμό 80 εκατ. ευρώ και χρηματοδοτούνταν από το Ταμείο Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στόχος του ήταν να δημιουργήσει ισχυρές ερευνητικές ομάδες και να προσφέρει ένα πραγματικό κίνητρο σε επιστήμονες που βρίσκονταν στο εξωτερικό να επιστρέψουν στην Ελλάδα.
Το ενδιαφέρον ήταν μεγάλο: υποβλήθηκαν συνολικά 1.241 αιτήσεις, από τις οποίες τελικά επιλέχθηκαν 145 προτάσεις.
Όμως η διαδικασία εξελίχθηκε με μεγάλες καθυστερήσεις. Περίπου 13 μήνες μετά την υποβολή των προτάσεων, τα αποτελέσματα δημοσιοποιήθηκαν στις 22 Ιουλίου 2025. Ακολούθησαν περίπου 203 ενστάσεις, ενώ ο τρόπος αξιολόγησης αποτέλεσε αντικείμενο έντονης αμφισβήτησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αντιδράσεις έφτασαν μέχρι και την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Τον Ιανουάριο του 2026 το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι περίπου 40 εκατ. ευρώ είχαν ήδη καταβληθεί και ότι το υπόλοιπο ποσό θα μπορούσε να διατεθεί έως το τέλος του 2029.
Λίγους μήνες αργότερα, όμως, ήρθε η ανατροπή.
Τον Μάιο έγινε γνωστό ότι το «Trust your Stars» αφαιρέθηκε από το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η κυβέρνηση υποστήριξε ότι το πρόγραμμα δεν μπορούσε πλέον να ολοκληρωθεί μέσα στις προθεσμίες που έθετε ο ευρωπαϊκός μηχανισμός και ότι τα χρήματα θα κατευθύνονταν σε άλλες δράσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και του υπουργείου Παιδείας.
Ωστόσο, το στοιχείο που προκάλεσε τις μεγαλύτερες αντιδράσεις ήταν ο χρόνος ενημέρωσης των συμμετεχόντων.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Politico, η απόφαση για την αφαίρεση του προγράμματος είχε ληφθεί ουσιαστικά την ίδια ημέρα που δημοσιοποιήθηκε ο κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων. Παρ’ όλα αυτά, οι ερευνητές που περίμεναν να πληροφορηθούν την τύχη των προτάσεών τους δεν ενημερώθηκαν επίσημα για περίπου δέκα μήνες.
Για πολλούς από αυτούς, το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η απώλεια μιας χρηματοδότησης. Ήταν η ανατροπή ενός ολόκληρου επαγγελματικού σχεδιασμού.
Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστείδης Χατζής υποστηρίζει ότι αρκετοί νέοι επιστήμονες είχαν στηρίξει τις αποφάσεις τους στην προοπτική υλοποίησης του προγράμματος. Κάποιοι, σύμφωνα με τον ίδιο, είχαν απορρίψει άλλες επαγγελματικές ευκαιρίες ή είχαν αποφύγει να πάρουν διαφορετικές αποφάσεις περιμένοντας τη χρηματοδότηση.
Κατά τον ίδιο, η υπόθεση έχει πλέον εξελιχθεί σε ζήτημα εμπιστοσύνης προς το κράτος. Ακόμη κι αν δεν υπήρχε τυπική συμβατική υποχρέωση, αφού δεν υπογράφηκαν τελικά οι σχετικές συμβάσεις, παραμένει —όπως υποστηρίζει— ένα σοβαρό πολιτικό, ηθικό και ενδεχομένως νομικό ζήτημα.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Πέτρου Μπούρα-Βαλλιανάτου. Είχε δημιουργήσει μια ερευνητική ομάδα περίπου 25 νέων επιστημόνων από χώρες όπως η Βρετανία και η Γερμανία, με στόχο να εργαστούν στην Ελλάδα σε ένα πρόγραμμα που αφορούσε την ιστορία των φαρμάκων στη βυζαντινή περίοδο και την πιθανή αξιοποίηση αυτής της γνώσης για σύγχρονες φαρμακευτικές εφαρμογές.
Η ακύρωση του προγράμματος ήρθε πριν οι ερευνητές μετακινηθούν στην Ελλάδα.
Ο ίδιος είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το 2022, ύστερα από 15 χρόνια στο Εδιμβούργο, μεταξύ άλλων και επειδή ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στη χώρα. Παρά τη δική του θετική εμπειρία, θεωρεί ότι δεν έχουν δημιουργηθεί ακόμη οι συνθήκες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μαζική επιστροφή Ελλήνων επιστημόνων.
Και εδώ βρίσκεται, σύμφωνα με το Politico, η μεγαλύτερη αντίφαση της υπόθεσης: την ώρα που η Ελλάδα προσπαθεί να παρουσιάσει την επιστροφή των επιστημόνων ως στρατηγικό στόχο, ένα πρόγραμμα που σχεδιάστηκε ακριβώς γι’ αυτόν τον σκοπό κατέληξε να ακυρωθεί, αφού πρώτα δημιούργησε προσδοκίες σε εκατοντάδες ερευνητές.
Το πρόβλημα, πάντως, δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο πρόγραμμα. Συνδέεται με τη γενικότερη κατάσταση της ελληνικής έρευνας. Τα προκαταρκτικά στοιχεία δείχνουν ότι οι δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη μειώθηκαν το 2025 στα περίπου 1,27 δισ. ευρώ, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024, αντιστοιχώντας περίπου στο 0,51% του ΑΕΠ.
Για τους ερευνητές, οι χαμηλές απολαβές, η περιορισμένη και ασταθής χρηματοδότηση και οι διαδικασίες αξιολόγησης εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικά εμπόδια.
Μεταξύ των προτάσεων που έχουν διατυπωθεί είναι η δημιουργία ενός πραγματικά ανεξάρτητου φορέα για τη διαχείριση της ερευνητικής χρηματοδότησης, με αξιολόγηση στη βάση διεθνών κριτηρίων και μεγαλύτερη συμμετοχή ξένων επιστημόνων στις διαδικασίες.
Η υπόθεση «Trust your Stars» αναδεικνύει τελικά ένα ευρύτερο πρόβλημα: το brain drain δεν αντιμετωπίζεται μόνο με φορολογικές ελαφρύνσεις και εξαγγελίες για «brain gain». Για να επιστρέψει ένας επιστήμονας που έχει χτίσει τη ζωή και την καριέρα του στο εξωτερικό, χρειάζεται να γνωρίζει ότι στην Ελλάδα θα βρει σταθερότητα, αξιοκρατία, χρηματοδότηση και —πάνω απ’ όλα— ένα κράτος που τηρεί τις δεσμεύσεις και τις διαδικασίες που το ίδιο ανακοινώνει.
Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο στοίχημα που αφήνει πίσω της η υπόθεση των 80 εκατ. ευρώ.
