ΔΕΙΤΕ ΠΡΩΤΟΙ ΟΛΑ ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ TRIBUNE ΣΤΟ GOOGLE NEWS 
if everything happens that can’t be done
(and anything’s righter
than books
could plan)
the stupidest teacher will almost guess
(with a run
skip
around we go yes)
there’s nothing as something as one
Απόσπασμα από το «if everything happens that can’t…» by E. E. Cummings Poetry: A Magazine of Verse, July 1943
Η ιστορία διδάσκει ότι οι μεγάλες γεωπολιτικές ανατροπές δεν προκύπτουν ξαφνικά.
Ωριμάζουν επί δεκαετίες κάτω από την επιφάνεια, καθώς πολιτικά συστήματα χάνουν τη νομιμοποίησή τους, οικονομικά μοντέλα εξαντλούν τη δυναμική τους και κοινωνίες αμφισβητούν τις δομές εξουσίας που άλλοτε θεωρούνταν αδιαμφισβήτητες.
Σύμφωνα με τις αναλύσεις των Pepe Escobar[i] και Alastair Crooke[ii], η Μέση Ανατολή βρίσκεται σήμερα ακριβώς σε μια τέτοια ιστορική καμπή.
Αμφότεροι θεωρούν ότι η περιοχή εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιών μετασχηματισμών, κατά την οποία οι παλαιές ισορροπίες ισχύος υποχωρούν και νέα κέντρα επιρροής αναδύονται.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν θα υπάρξει αλλαγή, αλλά ποια μορφή θα λάβει και ποιοι θα κατορθώσουν να προσαρμοστούν στις νέες πραγματικότητες.
Το Ιράν και η αποτυχία της διπλωματίας
Κατά τον Pepe Escobar, η ιρανική ηγεσία κατέβαλε επανειλημμένες προσπάθειες για την εξεύρεση διπλωματικής λύσης στις συγκρούσεις που ταλανίζουν την περιοχή.
Η Τεχεράνη παρουσίασε διάφορες προτάσεις προς την Ουάσιγκτον, ενώ η Κίνα ανέλαβε ενεργό ρόλο, επιχειρώντας να διευκολύνει τις διαπραγματεύσεις και να προωθήσει μια πολιτική διευθέτηση.
Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες αυτές δεν απέδωσαν.
Ως αποτέλεσμα, στο Ιράν ενισχύθηκε η πεποίθηση ότι η διπλωματία, από μόνη της, δεν αρκεί για να διασφαλίσει την εθνική ασφάλεια της χώρας.
Οι Ιρανοί ηγέτες εμφανίζονται πλέον ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι στις αμερικανικές δεσμεύσεις, θεωρώντας ότι μόνο συγκεκριμένες εγγυήσεις και απτές πράξεις μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστη βάση για μια νέα συμφωνία.
Παρά το γεγονός ότι η χώρα συνεχίζει να δηλώνει ανοιχτή σε διαπραγματεύσεις, δεν δείχνει βιασύνη για την επίτευξη ενός συμβιβασμού.
Αντίθετα, εκτιμά ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ της, καθώς η παράταση της κρίσης αυξάνει το πολιτικό και οικονομικό κόστος για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους.
Κατά την ανάλυση του Escobar, το Ιράν έχει εγκαταλείψει σταδιακά τη μέχρι πρότινος αυστηρά αμυντική στρατηγική του.
Η νέα αντίληψη ασφάλειας δίνει ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στην προληπτική δράση και στην επιθετική αποτροπή.
Στην Τεχεράνη έχει διαμορφωθεί η εκτίμηση ότι, η χώρα δεν μπορεί να επιτρέψει στους αντιπάλους της να καθορίζουν αποκλειστικά το πότε αρχίζει, πότε κλιμακώνεται και πότε λήγει μια σύγκρουση.
Εάν υπάρξουν ενδείξεις επικείμενης επίθεσης, η προοπτική προληπτικού πλήγματος δεν αποκλείεται πλέον από τον στρατηγικό σχεδιασμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η μεταβολή αυτή αντανακλά μια ευρύτερη αντίληψη ότι το Ιράν αντιμετωπίζει μια υπαρξιακή πρόκληση που αφορά την κυριαρχία και την ανεξαρτησία του.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο διεξάγεται ακόμη και συζήτηση σχετικά με το κατά πόσον θα πρέπει να επανεξεταστεί η μέχρι σήμερα πυρηνική του στρατηγική, αν και ένα τέτοιο ενδεχόμενο εξακολουθεί να θεωρείται μακρινό.
Παράλληλα, οι πολυετείς κυρώσεις δεν φαίνεται να έχουν ανατρέψει τη βασική στρατηγική κατεύθυνση της χώρας.
Οι οικονομικές σχέσεις με την Κίνα, το Ιράκ, το Πακιστάν και κράτη της Κεντρικής Ασίας, καθώς και οι εναλλακτικοί μηχανισμοί εμπορίου και οι εξαγωγές ενέργειας, παρέχουν στην Τεχεράνη σημαντικά περιθώρια αντοχής.
Αν υπάρχει ένα σημείο στο οποίο οι ισορροπίες της Μέσης Ανατολής ενδέχεται να μεταβληθούν δραματικά, αυτό είναι η Υεμένη.
Ο Escobar θεωρεί ότι το κίνημα Ansar Allah [σ.σ. Χούτι] έχει αναδειχθεί στον σημαντικότερο περιφερειακό παράγοντα ανατροπής των υφιστάμενων ισορροπιών.
Μετά από χρόνια πολέμου, το κίνημα επιχειρεί να εδραιώσει την κυριαρχία του στο δυτικό τμήμα της χώρας, να επεκτείνει σταδιακά τον έλεγχό του προς στρατηγικές περιοχές και να ενισχύσει τη διαπραγματευτική του θέση απέναντι στη Σαουδική Αραβία.
Κατά τον ίδιο οι εξελίξεις αυτές αποτελούν τη συνέπεια της πολυετούς σαουδαραβικής στρατιωτικής εμπλοκής, η οποία προκάλεσε τεράστιες ανθρώπινες και υλικές απώλειες χωρίς να επιτύχει τους βασικούς στρατηγικούς της στόχους.
Πέρα όμως από το στρατιωτικό επίπεδο, η σύγκρουση αποκτά ιστορικές διαστάσεις.
Στους κόλπους του εν λόγω κινήματος παραμένει ζωντανή η αντίληψη ότι ορισμένες περιοχές της νότιας Σαουδικής Αραβίας αποτελούν ιστορικά εδάφη της Υεμένης.
Εάν το σαουδαραβικό κράτος αντιμετωπίσει σοβαρή αποσταθεροποίηση, τέτοια ζητήματα ενδέχεται να επανέλθουν στο προσκήνιο.
Στο σημείο αυτό η ανάλυση του Alastair Crooke συμπληρώνει εκείνη του Escobar.
Ο πρώην Βρετανός διπλωμάτης υποστηρίζει ότι η μεγαλύτερη απειλή για τον διάδοχο του σαουδαραβικού θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν δεν προέρχεται από εξωτερικούς αντιπάλους αλλά από το εσωτερικό της ίδιας της χώρας.
Η παραδοσιακή νομιμοποίηση της μοναρχίας στηριζόταν σε δύο βασικούς πυλώνες: στη συμμαχία της δυναστείας των Σαούντ με το ουαχαμπιτικό θρησκευτικό κατεστημένο και στις παραδοσιακές φυλετικές δομές της αραβικής κοινωνίας.
Κατά τον Crooke, και οι δύο αυτοί πυλώνες έχουν αποδυναμωθεί σημαντικά. Η περιθωριοποίηση της θρησκευτικής ηγεσίας, οι κοινωνικές μεταρρυθμίσεις του οράματος Vision 2030 (Βλ. εδώ), η συγκέντρωση της εξουσίας γύρω από τον διάδοχο και οι εντάσεις στο εσωτερικό της βασιλικής οικογένειας έχουν προκαλέσει βαθιές δυσαρέσκειες.
Παράλληλα, πολλές φυλές αισθάνονται ότι αποκλείονται από τη λήψη αποφάσεων και από τη δίκαιη κατανομή του πετρελαϊκού πλούτου.
Η δυσαρέσκεια αυτή τροφοδοτεί συζητήσεις για εναλλακτικές μορφές πολιτικής διευθέτησης και υπονομεύει τη συνοχή του καθεστώτος.
Η στρατιωτική διάσταση συνδέεται άμεσα με την οικονομία. Οι επιθέσεις εναντίον πετρελαϊκών εγκαταστάσεων, διυλιστηρίων και άλλων κρίσιμων υποδομών έχουν καταδείξει, σύμφωνα με τον Crooke, ότι η σαουδαραβική οικονομία είναι πολύ πιο ευάλωτη απ’ όσο συνήθως παρουσιάζεται.
Η παραγωγή πετρελαίου αποτελεί τη θεμελιώδη πηγή των κρατικών εσόδων.
Εάν οι εξαγωγές περιοριστούν σημαντικά, ενώ οι ανάγκες εισαγωγών παραμείνουν υψηλές, το Ριάντ θα βρεθεί αντιμέτωπο με δύσκολες επιλογές: υποτίμηση του νομίσματος, απώλεια συναλλαγματικών αποθεμάτων ή δημοσιονομικές περικοπές με σημαντικό κοινωνικό κόστος.
Την ίδια στιγμή, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις δεν προσφέρουν εύκολη διέξοδο.
Το γεωγραφικό ανάγλυφο της Υεμένης, η μακρά πολεμική της παράδοση και η εμπειρία των δυνάμεων του Ansar Allah καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε προσπάθεια στρατιωτικής επικράτησης.
Για τον Crooke, όσα συμβαίνουν δεν αποτελούν μεμονωμένα γεγονότα αλλά εκδηλώσεις μιας βαθύτερης κρίσης του μεταποικιακού συστήματος της Μέσης Ανατολής.
Πολλά από τα σημερινά κράτη της περιοχής στηρίχθηκαν επί δεκαετίες σε εξωτερικές εγγυήσεις ασφαλείας, στη συγκέντρωση των πετρελαϊκών εσόδων σε περιορισμένες ελίτ και σε πολιτικές δομές που δεν εξασφάλιζαν ουσιαστική λαϊκή συμμετοχή.
Καθώς η οικονομική ανισότητα διευρύνεται και οι κοινωνικές προσδοκίες αυξάνονται, οι παραδοσιακοί μηχανισμοί διατήρησης της εξουσίας χάνουν την αποτελεσματικότητά τους.
Αυτό δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια βαθύτερη αναδιάταξη των περιφερειακών ισορροπιών.
Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, το Ιράν εμφανίζεται ως κεντρικός παράγοντας της νέας εποχής.
Ο Crooke δεν θεωρεί ότι η Τεχεράνη επιδιώκει απλώς τη διεύρυνση της σιιτικής επιρροής.
Αντιθέτως, εκτιμά ότι ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι η δημιουργία μιας νέας πολιτικής και οικονομικής ισορροπίας, λιγότερο εξαρτημένης από την αμερικανική ισχύ και περισσότερο βασισμένης στην περιφερειακή συνεργασία.
Σε μια τέτοια προοπτική, η ανακατανομή του πετρελαϊκού πλούτου, η διεύρυνση της πολιτικής εκπροσώπησης και η αποκατάσταση δικαιωμάτων που θεωρείται ότι έχουν αφαιρεθεί από διάφορες κοινότητες θα αποτελέσουν κεντρικά ζητήματα διαπραγμάτευσης.
Η μεταβολή των ισορροπιών επηρεάζει και το Ισραήλ.
Κατά τον Crooke, το εβραϊκό κράτος βρίσκεται αντιμέτωπο με μια στρατηγική πρόκληση, καθώς οι παραδοσιακές παραδοχές πάνω στις οποίες θεμελιώθηκε η περιφερειακή του θέση δοκιμάζονται από τις νέες εξελίξεις.
Η πολιτική πόλωση, οι κοινωνικές πιέσεις και οι αλλαγές στο ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον δημιουργούν ένα ολοένα πιο σύνθετο πλαίσιο ασφαλείας.
Κατά την εκτίμησή του, μια σταθερή περιφερειακή διευθέτηση θα είναι δύσκολο να επιτευχθεί χωρίς κάποιας μορφής συνεννόηση με το Ιράν, το οποίο έχει πλέον εξελιχθεί σε αναπόφευκτο παράγοντα κάθε μελλοντικής αρχιτεκτονικής ασφαλείας στη Μέση Ανατολή.
Οι γεωπολιτικές μεταβολές που περιγράφουν οι Escobar και Crooke δεν αφορούν αποκλειστικά τα κράτη, τις στρατιωτικές ισορροπίες και τις ενεργειακές διαδρομές.
Επηρεάζουν επίσης και τις ιστορικές χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής, οι οποίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της πολιτισμικής και θρησκευτικής ταυτότητας της περιοχής.
Ιδιαίτερη θέση κατέχουν τα αρχαία Πατριαρχεία Ιεροσολύμων, Αντιοχείας και Αλεξανδρείας, θεσμοί που διατηρούν αδιάλειπτη ιστορική παρουσία από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.
Η Εκκλησία της Αντιοχείας συνδέεται με την πρώτη εξάπλωση του χριστιανισμού στον ελληνιστικό κόσμο και με την πόλη όπου οι μαθητές του Χριστού ονομάστηκαν για πρώτη φορά «Χριστιανοί».
Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων αποτελεί τον θεματοφύλακα των Αγίων Τόπων, ενώ το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας συνεχίζει την παράδοση μιας Εκκλησίας που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της χριστιανικής θεολογίας κατά την ύστερη αρχαιότητα.
Για πολλούς αιώνες οι ορθόδοξοι πληθυσμοί της Ανατολής επιβίωσαν μέσα σε διαδοχικές αυτοκρατορικές δομές, από την Ανατολική Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία έως την Οθωμανική περίοδο, αναπτύσσοντας μηχανισμούς προσαρμογής και συνύπαρξης με διαφορετικά πολιτικά και θρησκευτικά συστήματα.
Η κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η δημιουργία των σύγχρονων κρατών της Μέσης Ανατολής μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ενέταξαν τις Εκκλησίες αυτές σε ένα νέο γεωπολιτικό περιβάλλον, μεγάλο μέρος του οποίου διαμορφώθηκε από τις αποικιακές συμφωνίες και τις παρεμβάσεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα οι ορθόδοξες κοινότητες προσπάθησαν να διατηρήσουν την παρουσία τους μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχών συγκρούσεων, εθνικιστικών κινημάτων και ανταγωνισμών μεταξύ περιφερειακών και παγκόσμιων δυνάμεων.
Οι πόλεμοι στο Ιράκ, στη Συρία και στον Λίβανο, καθώς και η άνοδος ισλαμιστικών εξτρεμιστικών κινημάτων, επιτάχυναν τη δημογραφική συρρίκνωση των χριστιανικών πληθυσμών.
Χιλιάδες πιστοί εγκατέλειψαν τις πατρογονικές τους εστίες, γεγονός που δημιούργησε εύλογες ανησυχίες για το μέλλον των κοινοτήτων, οι οποίες αποτελούν ζωντανή συνέχεια της αρχαίας χριστιανικής παρουσίας στη Μέση Ανατολή.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι Ορθόδοξες Εκκλησίες επιδιώκουν πρωτίστως τη διατήρηση της σταθερότητας, της θρησκευτικής ελευθερίας και του πολυθρησκευτικού χαρακτήρα των κοινωνιών της περιοχής.
Η ιστορική τους εμπειρία τις ωθεί συνήθως να αποφεύγουν την άμεση ταύτιση με συγκεκριμένα γεωπολιτικά στρατόπεδα, δίνοντας έμφαση στην προστασία όλων των θρησκευτικών κοινοτήτων και στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής.
Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται και η ιδιαίτερη σημασία της Ρωσίας. Από τον 18ο και κυρίως από τον 19ο αιώνα, η Ρωσική Αυτοκρατορία ανέλαβε συστηματικά τον ρόλο της προστάτιδας δύναμης των ορθοδόξων πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η ίδρυση ρωσικών σχολείων, η χρηματοδότηση ιερών προσκυνημάτων και η δράση της περιβόητης Αυτοκρατορικής Ορθόδοξης Παλαιστινιακής Εταιρείας ενίσχυσαν σημαντικά τους δεσμούς μεταξύ της Ρωσίας και των Πατριαρχείων της Ανατολής.
Η σχέση αυτή δεν ήταν μόνο θρησκευτική αλλά και γεωπολιτική, καθώς η Μόσχα επιδίωκε να αποκτήσει επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο και στους Αγίους Τόπους.
Μετά το τέλος της σοβιετικής περιόδου, η ρωσική εξωτερική πολιτική επανάφερε σταδιακά την ορθόδοξη παράδοση ως στοιχείο ήπιας ισχύος.
Ιδιαίτερα μετά το 2015, η ρωσική επέμβαση στη Συρία επέτρεψε στη Μόσχα να παρουσιαστεί ως δύναμη που συμβάλλει στη διατήρηση της κρατικής σταθερότητας και στην προστασία των χριστιανικών πληθυσμών απέναντι στην εξάπλωση ακραίων τζιχαντιστικών κινημάτων.
Πολλοί αραβόφωνοι Ορθόδοξοι είδαν τη ρωσική παρουσία ως παράγοντα ασφάλειας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ταυτίζονται πλήρως με τους στρατηγικούς στόχους της Μόσχας.
Ταυτόχρονα, η γεωπολιτική διάσταση συνδέεται ολοένα και περισσότερο με τις εξελίξεις στο εσωτερικό της παγκόσμιας Ορθοδοξίας.
Η κρίση που ακολούθησε την αναγνώριση της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας το 2019 ανέδειξε νέες γραμμές διαίρεσης μεταξύ του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Πατριαρχείου Μόσχας.
Τα Πατριαρχεία της Μέσης Ανατολής βρέθηκαν σε μια λεπτή θέση ισορροπίας, αφού διατηρούν ιστορικούς δεσμούς τόσο με την Κωνσταντινούπολη όσο και με τη Ρωσία.
Η εκκλησιαστική διπλωματία κατέστη έτσι μέρος των ευρύτερων ανταγωνισμών που χαρακτηρίζουν τη μετάβαση προς ένα πολυπολικό διεθνές σύστημα.
Υπό αυτή την οπτική, η μελλοντική θέση των Ορθοδόξων Εκκλησιών θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την έκβαση των περιφερειακών ανακατατάξεων.
Εάν η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας οδηγήσει σε μεγαλύτερη σταθερότητα, οι χριστιανικές κοινότητες ενδέχεται να ανακτήσουν μέρος της ιστορικής τους ζωτικότητας.
Εάν όμως η μετάβαση συνοδευθεί από παρατεταμένες συγκρούσεις και νέες περιφερειακές αντιπαραθέσεις, η δημογραφική και πολιτική συρρίκνωση του χριστιανισμού στη «γενέθλια περιοχή» του ενδέχεται να επιταχυνθεί ακόμη περισσότερο.
Εν κατακλείδι
Ανεξάρτητα από το κατά πόσον συμφωνεί κανείς με τις αναλύσεις των Escobar και Crooke, η κεντρική τους θέση είναι σαφής: η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια περίοδο ιστορικής μετάβασης.
Οι παλαιές δομές εξουσίας εμφανίζουν σημάδια εξάντλησης, οι κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις εντείνονται και νέα κέντρα ισχύος αναδύονται.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι εάν το περιφερειακό σύστημα θα αλλάξει, αλλά εάν οι υφιστάμενες δυνάμεις θα προσαρμοστούν ειρηνικά στη νέα πραγματικότητα ή εάν η μετάβαση θα πραγματοποιηθεί μέσα από παρατεταμένες συγκρούσεις και βαθύτερη αποσταθεροποίηση.
Στην απάντηση αυτού του ερωτήματος ενδέχεται να κριθεί όχι μόνο το μέλλον της Μέσης Ανατολής, αλλά και η μορφή της διεθνούς τάξης που θα αναδυθεί τις επόμενες δεκαετίες.
Επιμύθιο
Μολονότι ο υπογράφων το παρόν πόνημα συνήθως επικεντρώνει το ενδιαφέρον του σε ζητήματα κυρίως «εκκλησιαστικής πολιτικής», η συγγραφή του παρόντος άρθρου υπαγορεύθηκε από την όλο και αυξανόμενη αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει το σύγχρονο γεωπολιτικό περιβάλλον.
Οι διεθνείς ανακατατάξεις, οι συγκρούσεις ισχύος και η αναδιαμόρφωση των παγκόσμιων συσχετισμών δεν επηρεάζουν μόνο το πολιτικό ή οικονομικό πεδίο, αλλά ασκούν ολοένα και μεγαλύτερη επίδραση και επί των εκκλησιαστικών θεσμών και της διαμόρφωσης των θρησκευτικών ταυτοτήτων.
Στον σημερινό κόσμο, όπως άλλωστε και στο παρελθόν, γεωπολιτική και θρησκεία δεν αποτελούν δύο παράλληλες και ανεξάρτητες πραγματικότητες.
Αντιθέτως, βρίσκονται σε διαρκή αλληλεπίδραση: οι πολιτικές εξελίξεις επηρεάζουν τη ζωή και τη δράση των θρησκευτικών κοινοτήτων, ενώ οι θρησκευτικοί παράγοντες συχνά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση γεωπολιτικών στρατηγικών και διεθνών εξελίξεων.
Υπό το πρίσμα αυτό, η κατανόηση των σύγχρονων γεωπολιτικών διεργασιών καθίσταται αναγκαία όχι μόνο για τον πολιτικό αναλυτή αλλά και για όποιον επιδιώκει να ερμηνεύσει ορθά τη θέση και τον ρόλο της θρησκείας στον σύγχρονο κόσμο.
Το παρόν άρθρο επιχειρεί ακριβώς να φωτίσει αυτή τη σύνθετη σχέση, αναδεικνύοντας ότι οι εξελίξεις στο γεωπολιτικό πεδίο και οι μεταβολές στο θρησκευτικό τοπίο είναι συχνά αλληλένδετες και αμοιβαία επηρεαζόμενες.
Ως εκ τούτου, η εξέταση των γεωπολιτικών δεδομένων δεν συνιστά απομάκρυνση από το θρησκευτικό αντικείμενο, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για την πληρέστερη κατανόηση των προκλήσεων και των προοπτικών που αντιμετωπίζει η Θρησκεία στη σημερινή εποχή.
Κάποια Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές
Crooke, Alastair. Resistance: The Essence of the Islamist Revolution. London: Pluto Press, 2009.
Crooke, Alastair. Άρθρα και αναλύσεις στο Conflicts Forum και στο Strategic Culture Foundation, διάφορα έτη.
Escobar, Pepe. Globalistan: How the Globalized World is Dissolving into Liquid War. Ann Arbor: Nimble Books, 2007.
Escobar, Pepe. Red Zone Blues: A Snapshot of Baghdad during the Surge. Nimble Books, 2007.
Escobar, Pepe. Empire of Chaos. Ann Arbor: Nimble Books, 2014.
Escobar, Pepe. Άρθρα και αναλύσεις στο Asia Times, The Cradle και άλλες διεθνείς εκδόσεις, διάφορα έτη.
Γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής
Ajami, Fouad. The Arab Predicament: Arab Political Thought and Practice Since 1967. Cambridge University Press, 2001.
Fawcett, Louise (ed.). International Relations of the Middle East. 6η έκδ. Oxford University Press, 2023.
Halliday, Fred. The Middle East in International Relations: Power, Politics and Ideology. Cambridge University Press, 2005.
Hinnebusch, Raymond. The International Politics of the Middle East. Manchester University Press, 2003.
Kamrava, Mehran. The Modern Middle East: A Political History Since the First World War. University of California Press, 2019.
Mabon, Simon. Saudi Arabia and Iran: Power and Rivalry in the Middle East. I.B. Tauris, 2016.
Nasr, Vali. The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future. W.W. Norton, 2006.
Parsi, Trita. Treacherous Alliance: The Secret Dealings of Israel, Iran, and the United States. Yale University Press, 2007.
Υεμένη και Αραβική Χερσόνησος
Bonnefoy, Laurent. Yemen and the World: Beyond Insecurity. Hurst Publishers, 2018.
Day, Stephen W. Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union. Cambridge University Press, 2012.
Phillips, Sarah. Yemen and the Politics of Permanent Crisis. Routledge, 2011.
Ορθόδοξες Εκκλησίες και Χριστιανοί της Μέσης Ανατολής
O’Mahony, Anthony (ed.). Eastern Christianity in the Modern Middle East. Routledge, 2010.
Pacini, Andrea (ed.). Christian Communities in the Arab Middle East: The Challenge of the Future. Oxford University Press, 1998.
Papastathis, Konstantinos, and Barbara Roggema (eds.). Orthodox Christianity and Modernity in the Middle East. Brill, 2019.
Roberson, Ronald. The Eastern Christian Churches: A Brief Survey. 7η έκδ. Rome: Pontifical Oriental Institute, 2008.
Sabella, Bernard. Christianity in the Holy Land: Past and Present. Jerusalem: Diyar Publisher, 2005.
Ρωσία, Ορθοδοξία και Μέση Ανατολή
Curanović, Alicja. The Religious Factor in Russia’s Foreign Policy. Routledge, 2012.
Knox, Zoe. Russian Society and the Orthodox Church: Religion in Russia after Communism. Routledge, 2005.
Shubin, Vladimir. Russia’s Foreign Policy and the Middle East. Institute for African Studies, Russian Academy of Sciences, διάφορες εκδόσεις.
Stoeckl, Kristina. The Russian Orthodox Church and Human Rights. Routledge, 2014.
Suslov, Mikhail & Uzlaner, Dmitry (eds.). Contemporary Russian Conservatism: Problems, Paradoxes, and Perspectives. Brill, 2020.
Ιστορικές μελέτες για τα Πατριαρχεία της Ανατολής
Runciman, Steven. The Great Church in Captivity: A Study of the Patriarchate of Constantinople from the Eve of the Turkish Conquest to the Greek War of Independence. Cambridge University Press, 1968.
Ware, Timothy (Kallistos). The Orthodox Church. Penguin Books, 1997.
Παπαδόπουλος, Χρυσόστομος. Ιστορία του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων. Αθήνα, διάφορες εκδόσεις.
Παπαδόπουλος, Χρυσόστομος. Ιστορία της Εκκλησίας Αντιοχείας. Αθήνα, διάφορες εκδόσεις.
[i] Ο Εμίλιο «Πέπε» Εσκομπάρ είναι Βραζιλιάνος δημοσιογράφος, γεωπολιτικός αναλυτής και συγγραφέας, γνωστός για τις αναλύσεις του σχετικά με τις διεθνείς σχέσεις, την Ευρασία, τη Μέση Ανατολή και τις μεταβαλλόμενες ισορροπίες της παγκόσμιας ισχύος.
Έχει εργαστεί ως ανταποκριτής σε πολλές χώρες και έχει καλύψει σημαντικά διεθνή γεγονότα, αποκτώντας ιδιαίτερη φήμη για την κριτική του προσέγγιση απέναντι στη δυτική γεωπολιτική αφήγηση και για το ενδιαφέρον του προς τους αναδυόμενους πολυπολικούς σχηματισμούς ισχύος, όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης.
Τα άρθρα και τα βιβλία του χαρακτηρίζονται από συνδυασμό δημοσιογραφικής έρευνας, ιστορικής ανάλυσης και γεωστρατηγικής ερμηνείας.
Μέσα από το έργο του επιχειρεί να αναδείξει τις βαθύτερες πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές διεργασίες που διαμορφώνουν το σύγχρονο διεθνές σύστημα.
[ii] Ο Αλασταίρ Κρουκ (Alastair Crooke) είναι Βρετανός γεωπολιτικός αναλυτής, πρώην διπλωμάτης και πρώην στέλεχος της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών MI6.
Έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τη μακρά ενασχόλησή του με τη Μέση Ανατολή, όπου συμμετείχε σε διπλωματικές πρωτοβουλίες και διαδικασίες διαμεσολάβησης κατά τη διάρκεια της θητείας του στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Μετά την αποχώρησή του από τη δημόσια υπηρεσία, ίδρυσε το ερευνητικό κέντρο Conflicts Forum, το οποίο επικεντρώνεται στην κατανόηση των πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων του ισλαμικού κόσμου.
Στα άρθρα και τις αναλύσεις του εξετάζει ζητήματα διεθνούς πολιτικής, γεωστρατηγικής, πολιτισμικών συγκρούσεων και των μεταβαλλόμενων ισορροπιών ισχύος στο σύγχρονο πολυπολικό διεθνές σύστημα.
Οι παρεμβάσεις του χαρακτηρίζονται από έμφαση στις ιστορικές και πολιτισμικές διαστάσεις των διεθνών εξελίξεων και συχνά διατυπώνουν κριτική απέναντι στις κυρίαρχες δυτικές γεωπολιτικές προσεγγίσεις.
