ΔΕΙΤΕ ΠΡΩΤΟΙ ΟΛΑ ΤΑ ΝΕΑ ΤΟΥ TRIBUNE ΣΤΟ GOOGLE NEWS 
“What shall I do now? What shall I do?”
“I shall rush out as I am, and walk the street
“With my hair down, so. What shall we do tomorrow?
“What shall we ever do?”
T. S. Eliot, THE WASTE LAND (1922), A Game of Chess
Η «αγία Ρωσία» έτρεφε πάντα μια μεγάλη αγάπη για τους αριθμούς, οποιουσδήποτε αριθμούς, τους οποίους πάντα προσάρμοζε -και συνεχίζει να προσαρμόζει- σύμφωνα με τις γεωπολιτικές της ανάγκες.
Αυτή η αγάπη είναι ιδιαίτερα εμφανής στους αριθμούς που αφορούν στην Εκκλησία της Ρωσίας, οι οποίοι πάντα παρουσίαζαν μια Εκκλησία-γίγαντα, με χιλιάδες ενορίες (σ.σ. οι περισσότερες από αυτές ευρίσκονται στην Ουκρανία), εκατοντάδες μοναστήρια, χιλιάδες ναούς κ.λπ.
Όμως το παράδοξο σε αυτή τη «numérolâtrie» των γιγαντιαίων αριθμών είναι η αισθητά χαμηλή προσέλευση των πιστών στις θείες Λειτουργίες.
Με εξαίρεση τα Χριστούγεννα και το Πάσχα οι ναοί είναι συνήθως άδειοι, συμπεριλαμβανομένου ακόμα και του πομπώδους Ναού του Σωτήρος.
Και αν λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι, ο «ρωσικός κόσμος» έχει αυτοανακηρυχθεί ο «τελευταίος φύλακας της μοναδικά σωστής ορθοδόξου πνευματικότητας και των παραδοσιακών αξιών», δημιουργείται η αίσθηση ότι οι δεκάδες νέοι ναοί που ανεγέρθηκαν μετά την πτώση της αλήστου μνήμης ΕΣΣΔ με το σκεπτικό, που ίσως θυμούνται κάποιοι εκ των αναγνωστών της ΚΑΘΕΔΡΑΣ, «κάθε πόλη και στάδιο, κάθε χωριό και γυμναστήριο», δεν έχουν ζήτηση, πιθανώς δε και ευθύς εξαρχής δεν είχαν ζήτηση.
Στην εισήγησή του στη συνέλευση του κλήρου της Μόσχας, ο πατριάρχης Αλέξιος β΄ είχε παραδεχθεί ότι, «Ο λαός απομακρύνεται από την εκκλησία και αυτό που απωθεί περισσότερο τον κόσμο είναι η απληστία των ιερέων και των λειτουργών των ναών». (Βλ. εδώ).
Η «συμφωνία» με την εξουσία και το μεγάλο κρατικό κεφάλαιο οδήγησε στο να εξαρτάται ο εκκλησιαστικός οργανισμός όλο και λιγότερο από τα χρήματα των απλών ενοριτών και να ενσωματώνεται όλο και περισσότερο στους προϋπολογισμούς διαφόρων επιπέδων.
Η αποχώρηση των ενοριτών εντάθηκε ακόμη περισσότερο κατά τη διάρκεια της πατριαρχίας του Κυρίλλου.
Αρχικά προσπάθησαν να την αντιμετωπίσουν με τη βοήθεια του Photoshop — η υπηρεσία Τύπου του Πατριάρχη «κολλούσε» στις φωτογραφίες που δημοσιεύονταν στον ιστότοπο της Πατριαρχίας τους πιστούς που έλλειπαν, τους οποίους αποκαλούσαν χαριτολογώντας «οι copy/paste πιστοί». Όμως, αυτή η πρακτική εγκαταλείφθηκε γρήγορα, εφόσον έβλαπτε τη φήμη του Πατριάρχη.
Οι σχετικές έρευνες καταγράφουν τη σταθερή μείωση της «θεσμικής» θρησκευτικότητας.
Σύμφωνα με στοιχεία της έρευνας του «Levada-Centre» που πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο, το ποσοστό των Ρώσων που δεν παρακολουθούν καθόλου τις εκκλησιαστικές ακολουθίες ξεπέρασε για πρώτη φορά από τη δεκαετία του 1990 το ήμισυ και έφτασε το 55%.
Τον Ιούνιο του περασμένου έτους ο δείκτης αυτός ανερχόταν σε μόλις 44%.
Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, μόνο το 16% των ερωτηθέντων μπορεί να θεωρηθεί σχετικά εκκλησιαζόμενοι (πηγαίνουν στην εκκλησία μία φορά το μήνα ή συχνότερα).
Μεταξύ των νέων ηλικίας έως 25 ετών, το ποσοστό όσων δεν πηγαίνουν ποτέ στην εκκλησία έφτασε το 68%, ενώ μεταξύ των μαθητών — το 71%.
Παράλληλα, το 73% των Ρώσων ναι μεν αυτοπροσδιορίζονται ως «ορθόδοξοι», αλλά, όπως δείχνουν πολλές άλλες έρευνες, αυτή η ταύτιση δεν συνεπάγεται απαραίτητα ούτε καν την πίστη στον Θεό. (Βλ. εδώ)
Για πολλούς Ρώσους, το «να είσαι Ορθόδοξος» σημαίνει να ταυτίζεσαι με μια συγκεκριμένη εθνοπολιτισμική ταυτότητα και όχι απαραιτήτως με τη θρησκεία αυτή καθαυτή.
Μια πιο αξιόπιστη εικόνα του επιπέδου θρησκευτικότητας παρέχουν οι μετρήσεις της προσέλευσης στους ναούς κατά τις κύριες γιορτές -τα Χριστούγεννα και το Πάσχα- που διενεργούνται από τις υπηρεσίες του Υπουργείου Εσωτερικών.
Έτσι, το 2024, στο αποκορύφωμα της πατριωτικής κινητοποίησης γύρω από την Ειδική Στρατιωτική Επιχείρηση στην Ουκρανία, τις χριστουγεννιάτικες λειτουργίες παρακολούθησαν περίπου 1,4 εκατομμύρια Ρώσοι, δηλαδή περίπου το 1 (ένα) τοις εκατό του πληθυσμού.
Η προσέλευση στις πασχαλινές λειτουργίες είναι μεν υψηλότερη, αλλά συνδέεται με την αλλαγή της μεθοδολογίας καταμέτρησης, στην οποία επέμεινε ο Πατριάρχης Κύριλλος.
Πλέον, στις πασχαλινές στατιστικές περιλαμβάνονται όχι μόνο όσοι προσέρχονται στη λειτουργία, αλλά και όσοι έρχονται για να ευλογήσουν τα πασχαλινά τσουρέκια και τα αυγά. Το 2023, ο αριθμός αυτών ανήλθε σε περίπου 2,8 εκατομμύρια.
Σύμφωνα με στοιχεία έρευνας του VTsIOM (Κέντρο Ερευνών της Κοινής Γνώμης) που διεξήχθη τον Απρίλιο του 2024, μόνο το 12% της «Z-generation» (δηλ. των γεννημένων τον 21ο αιώνα) και το 18% των «millennials» (των γεννημένων τη δεκαετία του 1990) αναγνωρίζουν τη σημασία του Πάσχα. (Βλ. εδώ)
Η ερευνητική υπηρεσία «Sreda», που είναι κοντά στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, αναγνωρίζει ότι, μόνο το 5% των Ρώσων που αυτοαποκαλούνται ορθόδοξοι θεωρούν σημαντική για τον εαυτό τους την «πνευματική, μυστικιστική ζωή» της εκκλησίας.
Η πτώση της πραγματικής -και όχι της δηλωμένης- θρησκευτικότητας στη Ρωσία οφείλεται στη κυνική χρήση της Εκκλησίας για την προπαγάνδα της κρατικής ιδεολογίας και της Ειδικής Στρατιωτικής Επιχειρήσεως, ενώ η πληρότητα των ναών αντικατοπτρίζει την πραγματική αντίληψη του λαού για την Εκκλησία.
Εκτός αυτού, στην απομάκρυνση των ενοριτών συνέβαλε και η πανδημία του κορονοϊού: αρχικά η ενεργή προπαγάνδα του Πατριάρχη και των εκπροσώπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας εναντίον του εκκλησιασμού (με αναφορές σε αρχαίους αγίους, οι οποίοι σώζονταν και χωρίς ναούς) και στη συνέχεια η εξάπλωση του ιού μεταξύ των πιο συντηρητικών κληρικών και ενοριτών, οι οποίοι επεδείκνυαν τη «δύναμη της πίστεώς» τους αρνούμενοι να τηρήσουν τα μέτρα κατά του ιού.
Θύματα της πανδημίας στην Εκκλησία της Ρωσίας έπεσαν αρκετοί επίσκοποι, εκατοντάδες ιερείς και δεκάδες (αν όχι εκατοντάδες) χιλιάδες λαϊκοί, οι οποίοι αποτελούσαν τον παλαιό ενεργό πυρήνα των ενοριών.
Ένας άλλος, εξίσου σημαντικός παράγοντας, ήταν και η «αλλαγή των γενεών»: όταν οι «εφεδρείες» των μετασοβιετικών νεοφώτιστων της δεκαετίας του ’90 άρχισαν να εξαντλούνται, δεν ήρθε να τους αντικαταστήσει μια νέα γενιά νεοφώτιστων.
Η βάση των νεοφώτιστων της δεκαετίας του ’90 ήταν σε μεγάλο βαθμό περιστασιακή και ευκαιριακή: αν και προωθήθηκε στη Ρωσία το σύνθημα της απορρίψεως της κρατικής ιδεολογίας και του απόλυτου πλουραλισμού, εντούτοις αυτό δεν υλοποιήθηκε πλήρως.
Στη θέση της σοβιετικού τύπου ιδεολογικοποιήσεως ήρθε αρκετά γρήγορα ένας ψευδό-παραδοσιοκρατικός τύπος, που εκπροσωπείται από την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία και άλλες «παραδοσιακές ομολογίες», οι οποίες αναγνωρίζουν την υπεροχή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Για να είμαστε πιο ακριβείς, το παλιό σοβιετικό πλαίσιο γέμισε γρήγορα με νέο (ένα καλά ξεχασμένο παλαιό) ψευδοθρησκευτικό περιεχόμενο.
Ο συγγραφέας και φιλόσοφος Aleksandr Zinoviev έτσι περιέγραφε το «βάθος» της θρησκευτικής μεταστροφής των νεοφώτιστων της δεκαετίας του ’90:
«Οι πεπεισμένοι άθεοι από τον κομματικό μηχανισμό και την διανόηση μετατράπηκαν αστραπιαία σε εξίσου πεπεισμένους πιστούς και συνέβαλαν στην οικοδόμηση εκκλησιών με τον ίδιο ενθουσιασμό, με τον οποίο οι προκάτοχοί τους στις δεκαετίες του ’20 και του ’30, συνέβαλαν στην κατεδάφιση εκκλησιών.
»Για πολλούς, από όσους προσήλθαν στην εκκλησία, αυτή η “πεποίθηση” δεν ξεπερνούσε μια στοιχειώδη τάση, η οποία είχε διαμορφωθεί από την εμπειρία της σοβιετικής ζωής, δηλαδή να συμβαδίζουν με την εξουσία, προσαρμοζόμενοι στην “γραμμή του κόμματος”». (Zinoviev Aleksandr Aleksandrovich: Ideologiya partii buduschego 16. Krizis i krah sovietskoy ideologii)
Ο επικεφαλής του τμήματος κοινωνιολογίας του Ρωσικού Κρατικού Πανεπιστημίου Ουμανιστικών Επιστημών, ακαδημαϊκός Jean Toschenko, χωρίζει τους μετασοβιετικούς νεοφώτιστους σε πέντε κατηγορίες: τους συνηθισμένους καριερίστες αξιωματούχους· τους υποκριτές-μιμητές (οι οποίοι ενίσχυσαν ενεργά τις τάξεις του ελλείποντος κλήρου)· τους «ορθόδοξους άθεους» (π.χ. ο πρόεδρος της Λευκορωσίας Λουκασένκο), που συνδυάζουν παραδόξως την παλαιά και τη νέα ταυτότητα· τους επαγγελματίες «υπερασπιστές» της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, των οποίων τα εισοδήματα συνδέονται άμεσα με τις σχέσεις τους με την Εκκλησία και τους ριζοσπάστες-εξτρεμιστές. (Βλ. εδώ)
Ενώ οι τέσσερις πρώτες κατηγορίες δύσκολα μπορούν να χαρακτηριστούν ως «βαθιά πιστοί», η τελευταία απογοητεύτηκε αρκετά γρήγορα (ήδη από τη δεκαετία του 2000, και ιδιαίτερα μετά την εκλογή του Κυρίλλου) από την ηγεσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ενισχύοντας τις τάξεις των πολυάριθμων δικαιοδοσιών της «εναλλακτικής γνήσιας Ορθοδοξίας», των «υποστηρικτών του τσάρου», των «αντιεμβολιαστών» κ.λπ., που αποτελούν μια σιωπηλή αντιπολίτευση εντός της Ρωσικής Ορθοδόξου Εκκλησίας.
Ο Konstantin Kharchev (Константин Харчев), πρόεδρος του Συμβουλίου για Θέματα Θρησκειών στο Συμβούλιο Υπουργών της ΕΣΣΔ την εποχή του Γκορμπατσόφ, υποστήριζε ότι ο ευρείας κλίμακας και πομπώδης εορτασμός του χιλιετούς ιωβηλαίου του βαπτίσματος των Ρώσων το 1988 σχεδιάστηκε από την ίδια την εξουσία και συγκεκριμένα από εκείνο το κομμάτι της κομματικής νομενκλατούρας που είχε συνειδητοποιήσει ότι, αντί του αποδυναμωμένου κομμουνισμού έπρεπε να «προταθεί στον λαό» μια νέα ιδεολογία. (Βλ. εδώ)
Αυτή η, ούτως ειπείν, ιδεολογία ωρίμαζε σταδιακά, υιοθετώντας διάφορα στοιχεία, μετατρεπόμενη σε αυτό που σήμερα αποκαλείται «παραδοσιακές αξίες» ή «πνευματικές σταθερές».
Κανείς δεν γνωρίζει τί ακριβώς περιλαμβάνει αυτή η έννοια των παραδοσιακών πνευματικών αξιών και σταθερών, αλλά σε κάθε ευκαιρία τονίζεται ότι είναι αντίθετες σε όλα τα ανάλογα, κυρίως δυτικά, πρότυπα.
Έτσι, στη θέση του χριστιανισμού (και της Ορθοδοξίας ειδικότερα) διαμορφώθηκε στη Ρωσία η λεγόμενη «πολιτική θρησκεία», η οποία σταδιακά μετατράπηκε σε αμιγώς «πολιτική».
Η διαφορά μεταξύ τους έγκειται στο ότι η πρώτη βασίζεται, κατά κάποιον τρόπο, στην έγκριση της εκκλησιαστικής ηγεσίας, ενώ η δεύτερη αυτοανακηρύσσεται ως η πρωταρχική πηγή της Αλήθειας και παρέχει την έγκριση στους θεσμούς, μεταξύ των οποίων και η ίδια η Εκκλησία.
Και όμως, διακηρύσσοντας την πλήρη ασυμβατότητα του «ρωσικού κόσμου» με τη Δύση, ο Πατριάρχης Κύριλλος εκθέτει το επιθυμητό ως πραγματικό.
Η διαδικασία της απομακρύνσεως των πιστών από τις παραδοσιακές εκκλησίες και η έλευση της εποχής των «ατομικών πνευματικών κατασκευασμάτων» εξελίσσονται και στους δύο κόσμους συγχρόνως.
Πριν από περίπου 20 χρόνια στο επιστημονικό λεξιλόγιο της δυτικής θρησκειολογίας εισήχθη ο όρος «νέος αθεϊσμός» (ΝΑ). Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται ως η κοσμική απάντηση στις προκλήσεις του θρησκευτικού φονταμενταλισμού (κυρίως του ισλαμικού), με σημείο αναφοράς τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001.
Το 2004 ο Αμερικανός δημοσιογράφος και νευροεπιστήμονας Sam Harris δημοσίευσε το «προγραμματικό» του έργο «Το τέλος της πίστεως: θρησκεία, τρόμος και το μέλλον της λογικής» (Εκδόσεις Ενάλιος), το οποίο αποτέλεσε το μανιφέστο του ΝΑ.
Ακολούθησαν τα βιβλία «Η περί Θεού αυταπάτη» του Richard Dawkins (Εκδόσεις Κάτοπτρο) και «Η κατάρρευση του ξορκιού. Η θρησκεία ως φυσικό φαινόμενο» του Daniel Dennett (Εκδόσεις Κάτοπτρο) και άλλα, τα οποία μεταφράστηκαν στα ρωσικά και εκδόθηκαν στη Μόσχα κατά τα έτη 2008–2013, κάτι που στις σημερινές συνθήκες είναι πλέον δύσκολο να το φανταστούμε.
Ο «νέος αθεϊσμός» διαφέρει από τον κλασικό, και ιδίως από τον μαχητικό, στο ότι αντιτίθεται στον ολοκληρωτισμό από φιλελεύθερες θέσεις, εισερχόμενος σε διάλογο με τις «λογικές μορφές θρησκευτικότητας».
Ορισμένοι ερευνητές τον αποκαλούν «ιδεασμό», μια διδασκαλία που δεν αρνείται κατηγορηματικά την ύπαρξη του Θεού, αλλά απορρίπτει τα δόγματα και καταπολεμά κάθε μορφή εξαναγκασμού στον τομέα της επιλογής κοσμοθεωρίας.
Όπως και ο «νέος αθεϊσμός», έτσι και η «νέα θρησκευτικότητα», που αποκαλείται «μετακοσμική», διαμορφώνεται σταδιακά.
Οι οπαδοί της αισθάνονται περιορισμένοι στα πλαίσια των παραδοσιακών θρησκειών, συνθέτουν προσωπικά πνευματικά μοντέλα από στοιχεία διαφορετικών παραδόσεων, τα οποία θεωρούν χρήσιμα ή απλώς ενδιαφέροντα για τους ίδιους.
Ο οικουμενισμός, το κίνημα για την ενότητα των χριστιανών πέρα από τα ομολογιακά και θεολογικά όρια, προετοίμασε το γόνιμο έδαφος για μια τέτοια προσέγγιση στο δυτικό χριστιανικό περιβάλλον.
Ο «νέος αθεϊσμός» και η «μετακοσμική θρησκευτικότητα» βοήθησαν τη δυτική κοινωνία να διανύσει μια τεράστια διαδρομή από τη μετωπική σύγκρουση του θρησκευτικού φονταμενταλισμού με τον κοσμικό πολιτισμό -για την οποία είχε προειδοποιήσει ο Samuel P. Huntington– προς τον πλουραλισμό των ατομικών πνευματικών αντιλήψεων.
Κάθε θρησκευτική παράδοση, ακόμη και αν μέχρι πρόσφατα φαινόταν επικίνδυνη ή εχθρική, δεν απορρίπτεται ούτε αποκλείεται «εκ των προτέρων».
Θεωρείται ως πηγή για τον εμπλουτισμό της «πνευματικής γνώσεως» και την αναζήτηση νέων «πρακτικών αυτοκαθάρσεως».
Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης Jürgen Habermas εντοπίζει την ουσία της «μετακοσμικής θρησκευτικότητας» στο γεγονός ότι το ζήτημα της φιλοσοφικής αλήθειας τίθεται εκτός της πολιτικής διαδικασίας.
Το κράτος και οι θεσμοί του αναγνωρίζουν την ισότητα μεταξύ θρησκευτικού και κοσμικού, καθώς η απόλυτη υπερίσχυση οποιασδήποτε από αυτές τις αρχές ενέχει τον κίνδυνο του ολοκληρωτισμού.
Με άλλα λόγια, εάν το κράτος ή ένας ισχυρός πολιτικός ηγέτης αρχίσουν να «φιλοσοφούν», κινδυνεύουν να ολισθήσουν προς τον ολοκληρωτισμό.
Ο ηγέτης έχει το δικαίωμα να «κηρύττει την αλήθεια» μόνο στον ελεύθερο από τα υπηρεσιακά του καθήκοντα χρόνο.
Όμως αυτό αποτελεί ένα θρησκειολογικό και φιλοσοφικό ιδανικό. Στις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ο νέος αθεϊσμός εμφανίζεται ως μία από τις λίγες επιτρεπόμενες μορφές νόμιμης διαμαρτυρίας, αν και περιορίζεται κυρίως στον ιδιωτικό χώρο.
Τις περισσότερες φορές πρόκειται για μια κοινωνική στάση, έναν δείκτη ομαδικής ταυτότητας, και όχι για αποτέλεσμα μιας σοβαρής κοσμοθεωρητικής επιλογής ή απορρίψεως της θρησκευτικής παραδόσεως, την οποία οι «διαμαρτυρόμενοι» άθεοι, κατά κανόνα, δεν έχουν μελετήσει ουσιαστικά.
Για πολλούς, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία είναι αυτή που έχει κλείσει τον δρόμο προς την έρευνα του νέου αθεϊσμού.
Υπό συνθήκες de facto απαγορεύσεως του ελεύθερου ανταγωνισμού ιδεών και διδασκαλιών, συμπεριλαμβανομένων και των θρησκευτικών, δύσκολα μπορεί κανείς να μιλήσει για μια υπεύθυνη κοσμοθεωρητική επιλογή. Όλα γίνονται υπερβολικά ασπρόμαυρα!
